Waarom patronen blijven terugkomen (en wat je lichaam daarmee te maken heeft)

Wie zich verdiept in persoonlijke ontwikkeling, therapie of zelfreflectie, komt vroeg of laat hetzelfde thema tegen: patronen. Terugkerende reacties in bepaalde situaties in je leven, die zich maar moeizaam laten doorbreken.

Je ziet het terug in relaties, in werk, in stressvolle situaties of juist in momenten van nabijheid. Denk aan jezelf opnieuw aanpassen, doorzetten, controleren, afsluiten of pleasen. Je hebt dit niet altijd door, en als je er wel bewustzijn op krijgt, blijkt het lastig te veranderen, ondanks dat je rationeel allang weet dat je dat niet meer wilt. Dat roept een logische vraag op: als ik mijn patronen begrijp, waarom blijven ze dan toch terugkomen?

Patronen als aangeleerde gedrags- en denkstrategieën

In de psychologie worden patronen vaak beschreven als aangeleerde gedrags- of denkstrategieën. In de praktijk zijn het vooral automatische lichamelijke of mentale reacties die zich sneller aandienen dan je bewuste denken. Een patroon laat zich niet alleen zien in wat je doet of denkt in een bepaald moment, maar ook in hoe je ademt, hoe je spieren zich aanspannen, hoe je tempo verandert of hoe je aandacht verschuift. Het lichaam reageert onmiddellijk, vaak nog voordat je kunt reflecteren of kiezen hoe te handelen.

Deze reacties zijn niet willekeurig. Ze zijn ooit ontstaan in situaties waarin je systeem zich moest aanpassen aan spanning, onzekerheid, emotionele druk of gebrek aan veiligheid. Je lichaam vond toen een manier om daarmee om te gaan en sloeg die reactie op als ‘betrouwbaar’. Dat maakt een (ongewenst) patroon geen fout, maar eerder een intelligente beschermingsstrategie die ooit functioneel was (maar nu niet meer).

Waarom inzicht alleen zelden leidt tot verandering

Veel mensen die veel tijd investeren in zelfonderzoek, gesprekken, coaching of therapie ervaren toch vaak dat patronen blijven terugkeren. Dat voelt tegenstrijdig, want je begrijpt toch wat er gebeurt? Waarom kun je dan niet gewoon een andere keuze maken? Maar vanuit het perspectief van het zenuwstelsel is het wel logisch dat patronen terugkeren. Inzicht werkt vooral cognitief, terwijl patronen worden aangestuurd vanuit het autonome zenuwstelsel. Dat systeem werkt niet met ratio, argumenten of verklaringen. Het werkt wel met ervaringen.

Zolang het zenuwstelsel spanning, dreiging of overbelasting registreert, blijft het lichaam reageren vanuit bekende strategieën. Begrijpen waarom een patroon is ontstaan, verandert niets aan de interne staat van het systeem. Daarom kun je al snel zeggen: “Ik snap het allemaal, maar mijn lichaam doet iets anders.” Het probleem zit dan niet in een gebrek aan motivatie of bewustzijn, maar in een gebrek aan regulatie.

De rol van het zenuwstelsel bij terugkerende patronen

Het zenuwstelsel is voortdurend bezig met het inschatten van veiligheid. Dat gebeurt grotendeels onbewust en razendsnel. Wanneer een situatie wordt ervaren als belastend of onveilig, activeert het systeem automatisch beschermende reacties. Denk aan vechten, vluchten, bevriezen of aanpassen, afhankelijk van wat ooit het meest helpend was.

Onderzoek binnen de polyvagaaltheorie, onder andere door Stephen Porges, laat zien dat deze reacties diep verankerd zijn in het autonome zenuwstelsel en niet zomaar verdwijnen door rationeel inzicht. Zolang het lichaam geen nieuwe ervaring heeft opgedaan waarin het zich veilig genoeg voelt, blijft het teruggrijpen op wat het kent. Dat verklaart waarom patronen vaak juist opduiken in intieme relaties, bij verantwoordelijkheid of onder druk: precies daar waar het zenuwstelsel extra alert is.

Wat betekent regulatie?

Regulatie wordt vaak verward met ontspanning, maar dat is te beperkt. Regulatie betekent dat het zenuwstelsel spanning kan dragen zonder direct in automatische beschermingsreacties te schieten. Het gaat om veerkracht en flexibiliteit, niet om voortdurend rustig zijn. In een gereguleerd systeem is er ruimte voor nuance, keuze en variatie in gedrag.

Pas wanneer de vaardigheid voor regulatie toeneemt, ontstaat er ruimte voor verandering. Niet vanuit het corrigeren van jezelf, maar echt vanuit het lichaam: je lijf ervaart dat het niet langer hoeft vast te houden aan oude reacties. Zonder die ervaring blijft verandering afhankelijk van controle en wilskracht, wat een voedingsbodem is voor terugval, en op de lange termijn uitputtend is.

Ademhaling als directe ingang naar het zenuwstelsel

Ademhaling speelt hierin een sleutelrol. De adem is een van de weinige functies die zowel automatisch als bewust beïnvloedbaar is en staat in directe verbinding met het autonome zenuwstelsel. Wetenschappelijk onderzoek laat zien dat ademhaling invloed heeft op hartslagvariabiliteit, stressresponsen en emotionele regulatie.

Wanneer de adem de ruimte krijgt om te vertragen, verdiepen of verzachten, verandert de informatie die het zenuwstelsel ontvangt. Dat kan het lichaam helpen om uit een staat van voortdurende alertheid te bewegen. Niet om iets te forceren, maar om nieuwe ervaringen van veiligheid en draagkracht mogelijk te maken. In die staat verliezen oude patronen hun urgentie en daarmee - uiteindelijk - hun functie.

Patronen verdwijnen niet doordat je ze intellectueel doorgrondt, maar doordat het lichaam iets anders mag ervaren. Dat vraagt om een benadering die verder gaat dan praten of analyseren; een die het lichaam actief betrekt in het proces. Ademwerk kan hierin een belangrijke rol spelen, juist omdat het direct werkt op het niveau waar patronen ontstaan en in stand worden gehouden.

Webinar: Patronen doorbreken met ademwerk

Wil je hier meer over leren? En dit ervaren? In het webinar Patronen doorbreken met ademwerk ga je dieper duiken dan het begrijpen alleen. Je leert hoe patronen en het zenuwstelsel samenhangen, en ervaart via een regulerende ademervaring wat er gebeurt wanneer het lichaam tot rust mag komen. Zo ontstaat ruimte om oude reacties los te laten, simpelweg omdat ze niet meer nodig zijn.

Het webinar wordt begeleid door ademtrainer Natasja de Lange, die jarenlange ervaring heeft met deze materie.

Meld je direct aan.

---

Bekijk ook: